Równe udziały nie oznaczają jeszcze dobrze wyważonego modelu
Wspólnicy często wybierają proporcję 50/50, ponieważ uważają ją za najbardziej sprawiedliwą. Model działa prawidłowo, dopóki obie osoby mają wspólną wizję i podobne zaangażowanie.
Konflikt może jednak uniemożliwić zmianę zarządu, przyjęcie budżetu, pozyskanie finansowania, podwyższenie kapitału, zawarcie istotnej umowy, wypłatę dywidendy albo sprzedaż spółki.
Szczególnie ryzykowne jest połączenie równych udziałów z dwuosobowym zarządem, w którym każdy członek może blokować decyzje drugiego.
Nie każda różnica zdań powinna stanowić deadlock
Umowa wspólników powinna wskazywać, jakie zdarzenia rzeczywiście uznaje się za impas.
Deadlock może wystąpić przykładowo, gdy dwukrotnie nie zostanie podjęta uchwała w sprawie z zamkniętego katalogu albo gdy przez określony czas nie można zatwierdzić budżetu.
Zbyt szeroka definicja pozwala uruchomić procedurę wyjścia przy zwykłym sporze operacyjnym. Zbyt wąska może natomiast nie obejmować sytuacji, która faktycznie paraliżuje spółkę.
Pierwszym etapem powinna być eskalacja
Przed uruchomieniem przymusowego wykupu warto przewidzieć obowiązkową procedurę rozmów: pisemne zgłoszenie sporu, spotkanie wspólników, przedstawienie propozycji rozwiązania, udział mediatora lub eksperta i okres, w którym nie można uruchomić wykupu.
Jeżeli konflikt dotyczy wyceny, księgowości albo kwestii technicznej, decyzję może podjąć niezależny ekspert. Jeżeli dotyczy kierunku rozwoju firmy, samo zlecenie sprawy ekspertowi nie zastąpi uzgodnienia interesów wspólników.
Spółka musi działać także w czasie sporu
Procedura deadlock może trwać kilka miesięcy. Dokumentacja powinna określać, co dzieje się w tym czasie.
Można przewidzieć, że spółka działa według ostatnio zatwierdzonego budżetu, z możliwością ponoszenia zwykłych kosztów i wykonywania wcześniej zawartych umów. Szczególne zasady mogą dotyczyć podatków, wynagrodzeń, finansowania awaryjnego oraz działań potrzebnych do ochrony majątku.
Brak takich reguł sprawia, że konflikt wspólników szybko staje się problemem pracowników, klientów i wierzycieli.
Mechanizmy buy-sell wymagają równowagi ekonomicznej
Jeżeli sporu nie można rozwiązać, jeden wspólnik może wykupić drugiego. W mechanizmie typu Russian roulette jeden wspólnik wskazuje cenę, po której jest gotowy kupić udziały drugiego. Adresat może sprzedać albo zdecydować, że sam kupi udziały inicjatora po tej samej cenie.
W modelu ofert równoległych wspólnicy składają poufne propozycje ceny, a wyższa oferta uzyskuje prawo wykupu.
Takie rozwiązania mogą działać, gdy strony mają porównywalny dostęp do finansowania. Jeżeli jeden wspólnik jest znacznie silniejszy finansowo, pozornie symetryczny mechanizm może prowadzić do przejęcia spółki poniżej jej rzeczywistej wartości.
Call option i put option powinny wskazywać konkretne zdarzenia
Call option może pozwalać wspólnikowi odkupić udziały drugiej strony, przykładowo po poważnym naruszeniu umowy. Put option może umożliwiać wspólnikowi żądanie nabycia jego udziałów w określonej sytuacji.
Dokumentacja powinna regulować zdarzenia uruchamiające opcję, cenę, termin wykonania, sposób i zabezpieczenie zapłaty, współpracę przy przeniesieniu udziałów oraz konsekwencje odmowy podpisania dokumentów.
Warto sprawdzić wykonalność mechanizmu z uwzględnieniem wymaganej formy sprzedaży udziałów oraz ograniczeń zawartych w umowie spółki.
Wycena nie powinna zaczynać się dopiero po konflikcie
Cena może wynikać z wartości rynkowej ustalonej przez niezależnego wyceniającego, uzgodnionego mnożnika albo formuły opartej na wynikach spółki.
Trzeba określić datę wyceny, standard wartości, sposób traktowania zadłużenia, wynagrodzeń wspólników oraz zdarzeń jednorazowych. W przeciwnym razie spór dotyczący zarządzania zostanie zastąpiony sporem dotyczącym ceny.
Przy naruszeniu umowy można przewidzieć odpowiednią korektę ceny, ale sankcja nie powinna być oderwana od rodzaju i skutków naruszenia.
Część postanowień powinna znaleźć się w umowie spółki
Umowa wspólników wiąże jej strony, ale nie każde zawarte w niej rozwiązanie wywołuje automatycznie skutki wobec spółki albo osoby trzeciej.
Dlatego trzeba ustalić, które elementy powinny zostać odzwierciedlone w umowie spółki – przykładowo sposób powoływania zarządu, większości, ograniczenia zbywania udziałów albo określone uprawnienia osobiste.
Oba dokumenty powinny być spójne. Rozbieżność pomiędzy umową wspólników a umową spółki może ujawnić się właśnie wtedy, gdy relacje stron są już konfliktowe.
Konflikt już trwa?
Nawet jeśli spółka nie ma mechanizmu deadlock, możliwe jest przygotowanie porozumienia dotyczącego dalszego zarządzania, wykupu udziałów albo wspólnej sprzedaży biznesu.
W pierwszej kolejności trzeba zabezpieczyć bieżące działanie spółki i dokumentację, a następnie ustalić realistyczny sposób rozstania.
Jak ten problem wygląda w praktyce
Hipotetyczny przykład: budżet zablokowany przed sezonem
Dwaj wspólnicy mają po 50% udziałów i po jednym członku zarządu. Nie uzgadniają budżetu marketingowego przed kluczowym sezonem, a dokumenty nie pozwalają działać według budżetu z poprzedniego roku ani uruchomić mediacji. Prawidłowy model określałby, kiedy spór staje się deadlockiem, jak działa budżet przejściowy i dopiero po wyczerpaniu eskalacji uruchamiałby mechanizm wyjścia.
Kwestie do ustalenia lub sprawdzenia przed działaniem
- Sprawy, których niepodjęcie rzeczywiście paraliżuje spółkę
- Liczba nieudanych głosowań i okres potrzebny do powstania deadlocku
- Eskalacja, mediacja i zakres decyzji niezależnego eksperta
- Budżet i dozwolone działania spółki w okresie sporu
- Dostęp obu stron do finansowania w mechanizmie buy-sell
- Metoda wyceny, data wyceny, dług i zdarzenia jednorazowe
- Forma i wykonalność opcji oraz przeniesienia udziałów
- Postanowienia wymagające odzwierciedlenia w umowie spółki
Najważniejsze zagadnienia w skrócie
| Zagadnienie | Kluczowa informacja |
|---|---|
| Deadlock | Powtarzający się brak decyzji w zdefiniowanej, kluczowej sprawie |
| Eskalacja | Rozmowy, mediacja lub ekspert poprzedzają przymusowy wykup |
| Ciągłość | Budżet przejściowy i działania ochronne pozwalają spółce działać |
| Buy-sell | Wymaga równowagi ekonomicznej i realnej możliwości finansowania |
| Wycena | Formuła, data i korekty powinny być ustalone przed konfliktem |
Podstawy prawne
- Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, w szczególności przepisy o uchwałach wspólników, powoływaniu organów i zbywaniu udziałów
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności przepisy o swobodzie umów, umowie przedwstępnej i wykonywaniu zobowiązań
Materiał ma charakter ogólny i nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie. Właściwe rozwiązanie zależy od stanu faktycznego, dokumentów i celu biznesowego.
Podsumowanie
Dobrze przygotowany mechanizm deadlock chroni przede wszystkim ciągłość działalności spółki, a dopiero w dalszej kolejności organizuje rozstanie wspólników. Definicja impasu, wycena i sposób wykupu powinny powstać, zanim interesy stron się rozejdą.